Bagaimana Kanak-Kanak Mengembangkan Kawalan Diri dan Kawalan Impuls?

Pernahkah anda tertanya-tanya mengapa anak anda tahu sesuatu peraturan tetapi masih sukar untuk mengikutinya?

Mungkin mereka tahu bahawa mereka perlu menunggu giliran, tetapi masih mencelah ketika orang lain bercakap. Mereka memahami bahawa memukul bukanlah tingkah laku yang baik, tetapi mereka mungkin bertindak secara fizikal apabila berasa marah atau kecewa. Malah, selepas melakukan sesuatu secara impulsif, mereka mungkin berkata, “Saya tahu saya tak patut buat begitu.”

Situasi seperti ini boleh mengecewakan ibu bapa, tetapi ia juga merupakan sebahagian daripada perkembangan kanak-kanak yang normal. Kawalan diri dan kawalan impuls ialah kemahiran yang berkembang secara beransur-ansur dari semasa ke semasa. Kanak-kanak tidak dilahirkan dengan kebolehan untuk mengurus emosi yang kuat, menunggu dengan sabar, berfikir sebelum bertindak atau mempertimbangkan akibat daripada tingkah laku mereka.

Memahami bagaimana kemahiran ini berkembang dapat membantu ibu bapa memberikan respons dengan lebih sabar, di samping memberi sokongan yang diperlukan oleh anak.

Apakah Kawalan Diri dan Kawalan Impuls?

Walaupun kedua-dua istilah ini sering digunakan bersama, ia sebenarnya merujuk kepada kemahiran yang sedikit berbeza.

Kawalan impuls ialah keupayaan untuk berhenti seketika sebelum bertindak mengikut dorongan atau keinginan. Sebagai contoh, seorang kanak-kanak mungkin mahu mengambil mainan daripada kanak-kanak lain, tetapi belajar untuk menunggu gilirannya.

Kawalan diri pula merupakan kemahiran yang lebih luas. Ia melibatkan keupayaan mengurus emosi, pemikiran dan tingkah laku untuk mencapai sesuatu matlamat atau mematuhi sesuatu jangkaan.

Kanak-kanak yang menunjukkan kawalan diri mungkin boleh:

• Menunggu giliran semasa bermain permainan

• Menghentikan diri daripada mengambil sesuatu yang diingini

• Mengikut arahan walaupun mereka lebih suka melakukan perkara lain

• Mengurus kekecewaan tanpa terus menjerit atau memukul

• Kekal fokus terhadap sesuatu tugasan

• Berfikir tentang kemungkinan akibat sebelum membuat pilihan

Kemahiran ini berkait rapat dengan fungsi eksekutif, yang merangkumi kemahiran seperti perhatian, ingatan kerja, pemikiran fleksibel dan pengawalan emosi.

Kawalan Diri Berkembang Secara Beransur-ansur

Adalah penting untuk diingat bahawa setiap kanak-kanak berkembang pada kadar yang berbeza.

Kanak-kanak yang lebih kecil mungkin mendapati sangat sukar untuk menunggu, berkongsi atau berhenti daripada aktiviti yang menyeronokkan. Apabila mereka membesar, mereka secara beransur-ansur menjadi lebih baik dalam berhenti seketika, berfikir dan memilih tindak balas yang sesuai.

Walau bagaimanapun, perkembangan tidak semestinya berlaku secara konsisten. Malah kanak-kanak yang biasanya mempunyai kawalan diri yang baik mungkin menghadapi kesukaran apabila mereka:

• Letih

• Lapar

• Terlebih rangsangan

• Terlalu teruja

• Bimbang

• Kecewa

• Mengalami perubahan rutin

Inilah sebabnya seorang kanak-kanak yang biasanya boleh mengikut arahan mungkin tiba-tiba sukar mengawal tingkah laku selepas hari yang panjang dan meletihkan.

Mengapa Kanak-Kanak Tidak Boleh “Kawal Diri Sahaja”?

Orang dewasa kadangkala menjangkakan kanak-kanak dapat mengawal tingkah laku mereka hanya kerana mereka sudah memahami perkara yang sepatutnya dilakukan.

Namun, mengetahui apa yang perlu dilakukan dan mampu melakukannya ialah dua perkara yang berbeza.

Seorang kanak-kanak mungkin memahami bahawa mereka perlu menunggu giliran, tetapi otak mereka yang masih berkembang mungkin belum mempunyai keupayaan untuk menghentikan dorongan secara konsisten.

Daripada bertanya, “Kenapa anak saya tak mahu dengar cakap?”, adalah lebih membantu untuk bertanya:

“Apakah kemahiran yang anak saya perlukan bantuan untuk belajar?”

Perubahan cara berfikir ini boleh mengubah cara ibu bapa memberikan respons terhadap tingkah laku yang mencabar.

Peranan Pengawalan Emosi

Kawalan diri berkait rapat dengan pengawalan emosi.

Apabila kanak-kanak mengalami emosi yang kuat, keupayaan mereka untuk berfikir dengan jelas dan mengawal tingkah laku boleh berkurangan. Kanak-kanak yang berasa terlalu marah, kecewa atau teruja mungkin mendapati lebih sukar untuk menggunakan kemahiran yang biasanya mereka ada.

Sebagai contoh, seorang kanak-kanak mungkin boleh berkata dengan tenang, “Boleh saya bermain selepas awak?” ketika bermain dengan adik-beradik. Tetapi apabila mereka menjadi sangat kecewa, mereka mungkin merampas mainan atau menjerit.

Ini tidak semestinya bermaksud kanak-kanak tersebut sudah lupa peraturan. Mereka mungkin hanya memerlukan sokongan untuk mengawal emosi terlebih dahulu sebelum dapat menggunakan tingkah laku yang sesuai.

Bagaimana Ibu Bapa Boleh Membantu Mengembangkan Kawalan Diri

Berita baiknya ialah kawalan diri merupakan kemahiran yang boleh dilatih dan dipraktikkan.

1. Mulakan Dengan Permainan Menunggu yang Mudah

Permainan yang melibatkan berhenti, menunggu dan mengambil giliran boleh membantu kanak-kanak melatih kawalan impuls dalam suasana yang menyeronokkan.

Cuba aktiviti seperti:

• “Red Light, Green Light”

• “Simon Says”

• Permainan papan

• Bermain secara bergilir dengan mainan

• Tarian berhenti (“freeze dance”)

• Permainan kad yang mudah

Aktiviti ini memberi peluang berulang kepada kanak-kanak untuk belajar berhenti, menunggu dan bertindak balas terhadap arahan atau isyarat.

2. Gunakan Rutin yang Konsisten

Kanak-kanak biasanya lebih mudah mengurus tingkah laku apabila mereka tahu apa yang akan berlaku seterusnya.

Rutin yang mudah dan konsisten boleh mengurangkan ketidakpastian serta membantu kanak-kanak menghadapi peralihan dengan lebih baik. Contohnya:

Pertama: Simpan mainan.Seterusnya: Basuh tangan.Kemudian: Makan malam.Akhir sekali: Pilih satu buku cerita sebelum tidur.

Penggunaan perkataan seperti “pertama, seterusnya, kemudian dan akhir sekali” secara konsisten dapat membantu kanak-kanak memahami jangkaan dan perkara yang akan berlaku selepas itu.

3. Berikan Masa untuk Mereka Memberi Respons

Kadangkala orang dewasa memberikan arahan dan mengharapkan kanak-kanak memberikan respons dengan serta-merta.

Sebaliknya, cuba berikan arahan yang jelas dan beri beberapa saat kepada anak untuk memproses arahan tersebut.

Sebagai contoh:

“Tolong masukkan blok ke dalam kotak.”

Berikan sedikit masa.

Jika perlu, berikan peringatan dengan lembut dan bukannya mengulangi arahan berkali-kali.

Ini memberi peluang kepada kanak-kanak untuk berlatih menghentikan aktiviti yang sedang dilakukan, mengalihkan perhatian dan memberikan respons.

4. Bantu Kanak-Kanak Mengenal Pasti Emosi Mereka

Kanak-kanak yang boleh mengenal pasti emosi mereka lebih mudah untuk menyampaikan apa yang sedang mereka alami.

Anda boleh berkata:

• “Nampaknya kamu kecewa.”

• “Kamu memang mahu giliran lagi.”

• “Nampaknya kamu sedang marah.”

• “Kamu sangat teruja kerana sekarang giliran kamu.”

Menamakan emosi tidak bermaksud membenarkan tingkah laku yang tidak sesuai. Sebaliknya, ia membantu kanak-kanak memahami apa yang sedang berlaku dalam diri mereka.

Kemudian, ajarkan tindak balas yang sesuai:

“Tak mengapa untuk berasa marah. Tetapi tidak boleh memukul. Mari gunakan perkataan untuk beritahu mereka bahawa kamu sedang marah.”

5. Tunjukkan Contoh Kawalan Diri

Kanak-kanak banyak belajar melalui pemerhatian terhadap orang dewasa.

Ibu bapa boleh menunjukkan contoh kawalan diri dengan bercakap tentang reaksi mereka sendiri:

“Saya rasa kecewa, jadi saya akan tarik nafas dahulu sebelum saya bercakap.”

Atau:

“Saya memang mahu habiskan ini, tetapi saya akan tunggu sehingga kamu selesai bercakap.”

Momen harian seperti ini menunjukkan bahawa kawalan diri bukan bermaksud seseorang tidak pernah berasa marah, tidak sabar atau kecewa. Sebaliknya, ia bermaksud belajar apa yang perlu dilakukan apabila emosi tersebut muncul.

6. Puji Tingkah Laku yang Ingin Dilihat

Pujian yang khusus boleh membantu kanak-kanak mengenal pasti apabila mereka berjaya menggunakan kawalan diri.

Daripada hanya berkata:

“Bagus!”

cuba berkata:

“Ibu nampak kamu tunggu giliran walaupun kamu sangat mahu mainan itu. Itu menunjukkan kawalan diri yang baik.”

Atau:

“Ibu perasan kamu berhenti dan bertanya dahulu sebelum mengambilnya. Bagus!”

Maklum balas yang khusus membantu kanak-kanak memahami tingkah laku yang boleh mereka ulangi.

Bagaimana Dengan Akibat atau Disiplin?

Batasan dan akibat terhadap tingkah laku masih penting. Kanak-kanak perlu memahami bahawa sesetengah tingkah laku tidak boleh diterima.

Walau bagaimanapun, akibat yang diberikan lebih berkesan apabila ia disertai dengan pengajaran.

Sebagai contoh, jika seorang kanak-kanak merampas mainan daripada kanak-kanak lain, orang dewasa boleh berkata dengan tenang:

“Ibu tak akan benarkan kamu merampas. Kamu boleh minta giliran.”

Matlamatnya bukan sekadar menghentikan tingkah laku pada ketika itu. Matlamatnya adalah untuk mengajar kanak-kanak apa yang boleh dilakukan sebagai alternatif.

Dengan latihan yang berulang, kanak-kanak akan belajar cara yang lebih sesuai untuk bertindak balas.

Bilakah Ibu Bapa Perlu Mendapatkan Sokongan Profesional?

Setiap kanak-kanak akan menunjukkan tingkah laku impulsif dari semasa ke semasa. Kesukaran mengawal diri tidak semestinya bermakna terdapat sesuatu yang tidak kena.

Namun, mendapatkan panduan profesional mungkin membantu sekiranya tingkah laku impulsif atau kesukaran mengawal emosi:

• Menjejaskan hubungan anak dengan ketara

• Mengganggu pembelajaran atau penyertaan di sekolah

• Menyebabkan konflik yang kerap di rumah

• Membahayakan anak atau orang lain

• Jauh lebih kuat atau berpanjangan berbanding apa yang dijangka pada peringkat perkembangan mereka

• Berlaku dalam lebih daripada satu persekitaran

Pakar psikologi kanak-kanak atau profesional yang berkelayakan boleh membantu ibu bapa memahami faktor yang menyumbang kepada tingkah laku tersebut dan mengenal pasti strategi yang sesuai dengan keperluan perkembangan anak.

Ingat: Kawalan Diri Adalah Kemahiran, Bukan Suis

Kanak-kanak tidak membina kawalan diri dalam satu malam.

Mereka mempelajarinya secara beransur-ansur melalui hubungan, teladan, rutin, latihan, permainan dan bimbingan yang menyokong. Ada hari apabila mereka menunjukkan kawalan diri yang sangat baik dan ada hari lain apabila mereka bergelut dengan kemahiran yang sebelum ini kelihatan sudah dikuasai.

Itulah sebahagian daripada proses perkembangan.

Daripada mengharapkan kanak-kanak sentiasa mampu mengawal impuls mereka, kita boleh membantu mereka membina kemahiran untuk berhenti seketika, mengawal emosi, berfikir dan membuat pilihan.

Dengan masa dan sokongan yang konsisten, detik-detik kecil ini menjadi asas penting kepada perkembangan berdikari, pengawalan emosi dan hubungan yang sihat.

Matlamatnya bukan untuk mempunyai anak yang tidak pernah bertindak secara impulsif. Matlamatnya adalah untuk membantu anak belajar secara beransur-ansur: “Saya boleh berhenti seketika. Saya boleh mengurus perasaan ini. Saya boleh membuat pilihan yang berbeza.”